KARAR VERMENİN HAFİFLİĞİ

Sizinle bu ay, bir süredir üzerinde çalıştığım “Karar verme” konusu hakkında bir paylaşımda bulunmak istiyorum. 

Gün içerisinde ne çok kararlar alıyoruz, öyle değil mi? Hayatımıza devam edebilmemiz ve ihtiyaçlarımızı karşılayabilmemiz için karar vermek ve harekete geçmek durumundayız. Bu süreç, bazen kolay, bazen de zordur. Karar verme süreci, bazı durumlarda saniyelerimizi ya da dakikalarımızı alırken, bazı durumlarda saatler, günler, aylar ve hatta yıllar sürebilir. Olası sonuçları gözden geçirmek, riskleri, avantaj ve dezavantajları kestirebilmek bu süreçte oldukça önemlidir. Bazen risk almaktan korkarız, bazen seçenekler arasında bocalarken kararsız kalırız. Kararsızlıktan stres ve baskı hissettiğimiz de olur, karar verdikten sonra pişman olduğumuz da… Bazı durumlarda, uzun uzun düşünür, zaman kaybettiğimizi hissederiz. Bazı durumlarda ise “En kötü karar, kararsızlıktan iyidir.” der, yolumuza hızla devam ederiz.

Nasıl karar veriyoruz? 

Karar verme mekanizması, göz yuvarlaklarının üstünde, beynin ön kısmında yer alan duygu ve hafıza ile ilintili limbik sisteme bağlı orbitofrontal korteks bölgesinde çalışır. Mantık, hafıza, problem çözme, akılcı ve soyut düşünme merkezi olan prefrontal korteks, nöronlarda taşınan olumlu-olumsuz deneyimlerin, hafıza ve diğer kaynaklardan toplanan tüm verilerin ince bir şekilde işlendiği, bütünleştiği ve formülleştiği yerdir. Prefrontal korteks, halen keşfi tam olarak tamamlanmamış ve beyinin hacim olarak en büyük bölgesidir. Bu bölgenin, duyu entegrasyonu, beklenti ve soyut düşünce, duygusal değerler, değerlendirmeler ve karar verme mekanizması açısından etken bir görev aldığı düşünülmektedir. Kişinin karar vermesinde, fizyolojik ve psikolojik yapı kadar genetik özellikleri, karakteri, geçmişi, deneyimleri, korkuları ve beklentileri de önem taşımaktadır.

Başkalarından etkileniyor muyuz? 

“Öğle yemeğinde, acaba pilav mı yesem, yoksa makarna mı?” diye bir kararsızlık yaşarken, arkadaşımız “Ben pilav yiyeceğim, bugün sen de bana katıl ve pilav ye.” diye fikrini paylaşsa, ne düşünürüz? Bazen etkilenir, canımızın o andan itibaren pilav istediğine ikna oluruz. Bazen etkilenmez, makarna yemeye karar veririz. Ya da kararsızlığımız bir süre daha devam eder. 

Yemek seçimi, giyineceğimiz kıyafet gibi günlük basit kararlarımızdan tutun da iş değişikliği, şehir-ülke değişikliği, insanlarla ilişkilerimiz gibi konularda, zaman zaman yakınlarımızdan, eşimizden dostumuzdan destek almaya ihtiyaç duyarız. Bu destek, bazen netleşmemizi kolaylaştırırken, bazen de birinin bizi yönetiyor olması duygusu ile zayıflık hissi verir. Bazı durumlarda bazen irademiz dışında bir itici güçün varlığı, işimizi gerçekten kolaylaştırabilir. 

Kararlarımızda neler etkin rol oynuyor? 

Seçenekler arasında eleme yaparken, bizi kendi yararımıza götüren şıkka yönelmemiz, oldukça sağlıklıdır. Beklentilerimizi, umutlarımızı ve korkularımızı gözden geçiririz. Kontrol edilebilen ve edilemeyen değişkenleri düşünmek, umut ve kaygı noktalarını harekete geçirir. Risk hesabı ve öngörü ile belli bir güven hissi oluştururuz. Bedeller, kayıplar ve kazanımlarımızı kestirebilmek içimizi rahatlatır. Bütün bu ölçütler dahilinde, deneyimlerimiz sonucu çıkarımlarımızın desteği ile de kararımızı verip, yolumuza devam ederiz. Kararlarımız bazen ön yargılarla, bazen de genellemelerle şekil alır. Nihayetinde bizi bir şeyi tercih etme ve ilerleme noktasına getirir. 

Peki, karar verme sürecinde işimizi neler kolaylaştırır? 

Amacımızı belirleyelim: O kararla neyi başarmak istiyoruz, netleştirelim. “Verdiğimiz karar bizi o amaca götürecek mi?” Bu soruyu cevaplamak, gideceğimiz yönü belirlemenizi sağlar. 

Bilgi toplayalım: Kararımızı verirken nelere ihtiyacımız olacak? İhtiyaç adımlarını belirlemek,  rotamızı doğrultmak ve ilerleme kaydetmemize yardımcı olur.

Seçenekleri gözden geçirelim: Bizi amacımıza götüren seçenekler nelerdir? Farklı seçenekleri gözden geçirip, avantaj-dezavantaj noktalarını kestirmeye çalışalım. Seçenekler, içlerinde fırsatlar ve riskler barındırır. Hangileri bizim amacımıza hizmet ediyor? Öngörülerimiz, korku ve yüksek cesaret noktasında daha gerçekçi şekil almamıza yardımcı olur. 

Sağlıklı seçim yapalım: Bir seçim diğerini elemek anlamına gelebilir. Eğer amacımıza uygun, içimize sinen, durumumuza en faydalı seçimi yaptığımızdan emin isek, devam edelim. Bazen gözden çıkartmak, rahatlatır. Bazı durumlarda ise bir seçim, diğerinin alternatifi anlamına gelmez. Kayıp ve kazançları doğru kestirmeye çalışalım. 

Ardımıza bakmayalım: Kararsızlık hali, bazen karar sonrasında içimizi kemirmeye devam eder. Pişmanlık ve güvensizlik duygularıyla ilerler, aynı zamanda başımızı sık sık arkaya çevirip “Acaba mı?” deriz. Yol almak, bocalayıp kalmaktan çok daha iyidir. 

“Karar veremediğin bir an olursa, içindeki dinginliğe dön.” demiş Lao Tzu. Karar verme sürecinde bir miktar bu dinginlikten uzaklaşmış olsak da, oraya geri dönmek, sağlıklı karar almamız konusunda bize yardımcı olur. 

Karar vermek zorlaştığında, öncelikle durup, derin bir nefes alalım, vücudumuzu hissedelim, bedenimizle bağlantı kuralım. Bedenimizden gelen sinyalleri okumaya çalışalım. Duralım, nefes alalım, düşünelim, seçelim ve yapalım. 

Ve bitti. Karar verdik! Tekrar derin bir nefes alalım. Hafifledik!

Sevgi SATI 

Melbourne – 8 Eylül 2022

Bahçeşehir Üniversitesi Eğitim Yönetimi bölümünde yüksek lisans, Anadolu Üniversitesi Kamu Yönetimi bölümünde lisans eğitimini tamamlayan Sevgi Satı, psikolojiye olan ilgisi sebebiyle Monash Üniversitesi Psikoloji Yüksek Lisans bölümünde öğrenimine devam etmekte ve klinik psikolog olma yolunda ilerlemektedir. Türkiye’de kültür-sanat alanında, insan-toplum odaklı çalışmalarda 6 yıl, eğitim alanında çeşitli üniversitelerde ve firmalarda 10 yıl, 2016’da Melbourne’a göç ettikten sonra kurduğu küçük işletmelerde 6 yıl olmak üzere toplam 22 yıl iş deneyimi bulunmaktadır. Yetişkinlere yönelik kariyer danışmanlığı, eğitim planlama, içerik geliştirme, mesleki ve kişisel gelişim alanlarında uzmandır.

Maya Human markası altında profesyonel paylaşımlarını, online danışmanlık ve eğitim çalışmalarını sürdürmektedir. 2020 yılında kızı Melody dünyaya gelmiştir. Yaşamını, çekirdek ailesiyle birlikte Avustralya’nın Melbourne şehrinde sürdürmektedir. İlgi alanları arasında yaratıcı yazarlık, el sanatları ve seyahat bulunmaktadır.